۱. نقش محوری صنعت فولاد ایران در اقتصاد
صنعت فولاد ایران همواره بهعنوان یکی از ارکان اصلی اقتصاد غیرنفتی کشور محسوب میشود. ایران در سال ۲۰۲۵ حدود ۳۱.۸ میلیون تن فولاد خام تولید کرده است و مجتمع فولاد مبارکه بهعنوان بزرگترین تولیدکننده فولاد در ایران و غرب آسیا، نقشی محوری در تأمین مواد اولیه صنایع پاییندستی و صادرات غیرنفتی ایفا میکند . این مجتمع در بازه زمانی اسفند ۱۴۰۳ تا دی ۱۴۰۴ حدود ۸۶۰ میلیون دلار درآمد صادراتی داشته است. به همین دلیل، هرگونه حمله به صنعت فولاد ایران میتواند پیامدهای زنجیرهای گستردهای بر اشتغال و تولید ملی داشته باشد.
مجتمع فولاد مبارکه بهعنوان بزرگترین تولیدکننده فولاد در ایران و غرب آسیا طبق اطلاعات ویکیپدیا، نقشی محوری در تأمین مواد اولیه صنایع پاییندستی ایفا میکند
با آغاز جنگ در تاریخ ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، ایالات متحده و اسرائیل راهبردی را با هدف تضعیف صنایع کلیدی ایران در پیش گرفتند. به گفته محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهور ایران، هدف آشکار این حملات «ایجاد بیکاری در ایران و ایجاد تفرقه در کشور» بوده است . مجتمع فولاد مبارکه در اصفهان و فولاد خوزستان بهعنوان اهداف اصلی این حملات شناسایی و مورد اصابت قرار گرفتند. نیروگاه برق و خط تولید فولاد آلیاژی فولاد مبارکه در دو نوبت جداگانه هدف حمله قرار گرفت که در نهایت به توقف کامل تولید انجامید .
این مقاله در پی پاسخ به این پرسش است که حملات به صنعت فولاد ایران چه پیامدهای عینی بر اشتغال مستقیم و غیرمستقیم داشته است؟ برای پاسخ به این پرسش، ابتدا وضعیت مشاغل مستقیم در مجتمعهای فولادی بررسی میشود، سپس زنجیره مشاغل وابسته در صنایع پاییندستی و خدمات پشتیبان تحلیل میگردد.
۲. مشاغل مستقیم در معرض خطر در صنعت فولاد ایران
نخستین و آشکارترین گروه آسیبدیده از حملات، کارکنان شاغل در خود مجتمعهای فولادی هستند. بر اساس گزارشهای منتشرشده، وضعیت فولاد مبارکه بحرانی توصیف میشود.
سازمان توسعه و نوسازی معادن ایران (IMIDRO) به عنوان نهاد بالادستی، نظارت بر مجتمعهای فولادی کشور از جمله فولاد مبارکه را بر عهده دارد
۲.۱. مقیاس آسیب به نیروی کار در صنعت فولاد ایران
مجتمع فولاد مبارکه پیش از جنگ بیش از ۲۷ هزار کارمند داشته است. بااینحال، پس از حملات و توقف کامل تولید، تنها حدود ۲ هزار نفر – عمدتاً در بخشهای مدیریتی و اداری – به محل کار خود بازگشتهاند . این بدان معناست که نزدیک به ۲۵ هزار نیروی شاغل در خطوط تولید بهطور مؤثر از کار بیکار شدهاند. این بزرگترین آسیب به نیروی انسانی در تاریخ صنعت فولاد ایران محسوب میشود.
۲.۲. کاهش شدید درآمد در مجتمعهای فولادی ایران
یکی از پیامدهای تلخ این بحران، کاهش فاجعهبار درآمد کارگران صنعت فولاد ایران است. بر اساس گزارشهای میدانی:
-
کارکنان متخصص فنی که پیش از جنگ ماهانه بیش از ۱۰۰ میلیون تومان (حدود ۵۶۸ دلار) درآمد داشتند، اکنون مزدی نزدیک به حداقل قانونی دریافت میکنند – یعنی حدود یکپنجم درآمد پیشین خود .
-
درآمد بسیاری از کارگران بهطور مؤثر به سطح حداقل دستمزد مصوب وزارت کار کاهش یافته است که در شرایط تورم بالا، تأمین نیازهای اولیه را با دشواری مواجه میسازد .
نکته نگرانکنندهتر آنکه کارگران نگرانند این کاهش درآمدهای موقت، مبنای محاسبه حقوق بازنشستگی و بیمه بیکاری آنان را نیز بهطور دائم کاهش دهد .
۲.۳. مهاجرت شغلی و تغییر حرفه در صنعت فولادسازی ایران
با توقف بلاتکلیف تولید، موجی از خروج نیروی کار متخصص از صنعت فولاد ایران آغاز شده است. گزارشها حاکی از آن است که:
-
شماری از کارگران پیشین فولاد مبارکه برای امرار معاش به رانندگی در پلتفرمهای آنلاین مانند اسنپ و تپسی روی آوردهاند .
-
گروه دیگری از تکنسینهای ماهر اصفهان را به مقصد کارخانههای فولاد در استانهای یزد و خراسان ترک کردهاند تا شغلی پایدار بیابند .
این مهاجرت نیروی کار متخصص، نشانهای هشداردهنده از «فرار مغزها» در سطح صنعت فولاد ایران است.
۳. مشاغل آسیبدیده در زنجیره تأمین پاییندستی صنعت فولاد ایران
صنعت فولاد ایران یک «صنعت مادر» است و اختلال در آن، مانند اختلال در رگ حیاتی، کل بدن اقتصاد را تحت تأثیر قرار میدهد. به گفته بهادر اهرمیان، عضو هیئت مدیره انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران، «هرگونه اختلال در این مجتمع مستقیماً بر صدها یا حتی هزاران واحد پاییندستی تأثیر میگذارد» .
۳.۱. صنایع خودروسازی و قطعهسازی
خودروسازی یکی از بزرگترین مصرفکنندگان ورقهای فولادی است. اختلال در تأمین ورق گرم و سرد فولاد مبارکه، زنجیره تولید خودرو را با مشکل مواجه کرده است. با توقف یا کاهش تحویل مواد اولیه:
-
خطوط تولید خودروسازان بزرگ با کاهش سرعت یا توقف مواجه شدهاند.
-
هزاران واحد قطعهسازی که ورقهای فولادی را به قطعات خودرو تبدیل میکنند، با کاهش سفارش و تعدیل نیرو روبهرو شدهاند.
۳.۲. صنعت ساختمان و مسکن
قیمت تیرآهن، میلگرد و سایر مقاطع فولادی در پی حملات جهش یافت. هرچند با آزادسازی بخشی از ذخایر استراتژیک، قیمتها تا حدودی کاهش یافته است ، اما نوسانات شدید قیمتی باعث اختلال در پروژههای ساختمانی شده است. بسیاری از پیمانکاران کوچک و متوسط قادر به ادامه پروژهها با بودجه مصوب پیشین نیستند و این امر اشتغال کارگران ساختمانی را تهدید میکند.
۳.۳. صنایع لوله، پروفیل و مخازن
کارخانههای تولید لولههای فولادی، پروفیلهای ساختمانی و مخازن صنعتی ورق فولادی را مستقیماً نیاز دارند. کمبود مواد اولیه یا افزایش قیمت آن، حاشیه سود این واحدها را کاهش داده و در برخی موارد خطوط تولید را متوقف و ساعات کاری کارگران را کاهش داده است.بسیاری از این واحدها که زمانی مشتریان اصلی صنعت فولاد ایران بودند، اکنون در آستانه تعطیلی قرار دارند.
۳.۴. صنایع تولید لوازم خانگی
یخچال، ماشین لباسشویی، اجاق گاز و سایر لوازم خانگی فلزی، حجم قابل توجهی از فولاد مصرف میکنند. اختلال در تأمین ورق فولادی، برنامه تولید این کارخانهها را مختل کرده و زنجیره تأمین قطعات فلزی آنان را دچار تنش کرده است. در نتیجه، هزاران کارگر این صنایع نیز به صورت غیرمستقیم از آسیب به صنعت فولاد ایران متضرر شدهاند.
۴. مشاغل وابسته و پشتیبان صنعت فولاد ایران
آسیب به صنعت فولاد ایران تنها به کارخانههای تولیدکننده محدود نمیماند؛ بلکه موجهای متوالی آن به لایههای دیگر اقتصاد نیز میرسد.
۴.۱. حملونقل و لجستیک
حمل فولاد از مجتمع مبارکه به سراسر کشور، شغل هزاران راننده کامیون، شرکتهای باربری و فعالان لجستیک را تأمین میکرد. با کاهش ۹۰ درصدی تولید، حجم بار حملونقل نیز به همان نسبت کاهش یافته است. رانندگانی که پیش از این محمولههای فولاد را جابهجا میکردند، اکنون یا بیکار شدهاند یا با درآمد بسیار کمتری در مسیرهای دیگر فعالیت میکنند. این یکی از گستردهترین آثار غیرمستقیم بحران در صنعت فولاد ایران است.
۴.۲. معادن سنگ آهن
مجتمع فولاد مبارکه یکی از بزرگترین مصرفکنندگان کنسانتره و گندله سنگ آهن است. کاهش تولید در مجتمع فولادسازی به معنای کاهش تقاضا برای محصولات معادن است. این امر مستقیماً بر اشتغال در معادن سنگ آهن استانهای کرمان، یزد و خراسان جنوبی تأثیر گذاشته است. به عبارت دیگر، آسیب به این صنعت به سرعت به حلقه بالادستی زنجیره (معادن) نیز سرایت کرده است.
۴.۳. مشاغل خدماتی و کسبوکارهای محلی در استان اصفهان
فولاد مبارکه در استان اصفهان، یک «شهر-صنعت» است و هزاران کسبوکار خرد و متوسط در شهرهای مجاور (مبارکه، لنجان، زرینشهر و…) به حضور کارکنان و پیمانکاران این مجتمع وابسته هستند:
-
رستورانها و اغذیهفروشیها که ناهار کارگران را تأمین میکردند با کاهش مشتری مواجه شدهاند.
-
مسکن و اجارهداری: با خروج هزاران کارگر از منطقه، تقاضا برای مسکن اجارهای کاهش یافته و درآمد مالکان مستغلات افت کرده است.
-
خدمات خودرو، تعمیرگاهها و جایگاههای سوخت نیز از کاهش تردد و کاهش قدرت خرید کارگران آسیب دیدهاند.
این مشاغل محلی، اگرچه مستقیماً بخشی از صنعت فولاد ایران نیستند، اما حیات اقتصادی آنها به طور کامل به رونق این صنعت گره خورده است.
۴.۴. مشاغل اداری و بازرگانی
صادرات محصولات فولادی یکی از منابع اصلی درآمد ارزی کشور بوده است. با کاهش شدید تولید، شرکتهای بازرگانی فعال در حوزه صادرات فولاد، کارگزاران گمرکی، شرکتهای بیمه و مؤسسات مالی مرتبط با حجم فعالیتشان به شدت کاهش یافته است. برخی از این شرکتها با تعدیل نیرو مواجه شدهاند. به این ترتیب، آسیب به این صنعت حتی به بخش خدمات مالی و بازرگانی نیز رسیده است.
۵. جدول جامع مشاغل ازدسترفته و آسیبدیده در پی حملات به صنعت فولاد ایران
۶. چشمانداز بازسازی و بهبود صنعت فولاد ایران
با وجود خسارات گسترده، نشانههایی از تلاش برای بازسازی وجود دارد.
۶.۱. برنامه بازسازی
وزارت صنعت، معدن و تجارت ایران در ۲۲ آوریل ۲۰۲۶ اعلام کرد که فولاد مبارکه در همان مکان قبلی بازسازی خواهد شد و گمانهزنیها درباره انتقال به بندرعباس تکذیب شد . بر اساس برآوردهای اولیه، حدود ۳۰ درصد از تجهیزات مجتمع در حملات منهدم شده است. بازسازی صنعت فولاد ایران به عنوان یک اولویت ملی اعلام شده است.
۶.۲. زمان مورد نیاز بازگشت به ظرفیت پیشین
برآوردهای کنونی حاکی از آن است که بازگشت فولاد مبارکه به ظرفیت عملیاتی پیش از جنگ حداقل ۴ سال طول خواهد کشید . با این حال، مقامات دولتی وعده دادهاند که روند بازسازی با سرعت بیشتری دنبال شود . در این مدت، هزاران کارگر صنعت فولاد ایران بلاتکلیف خواهند ماند.
۶.۳. راهکارهای کوتاهمدت
در کوتاهمدت، برای جبران کمبود ورق فولادی در بازار داخلی، دو راهکار دنبال میشود:
۱. افزایش واردات از کشورهایی مانند روسیه، قزاقستان و چین
۲. آزادسازی ذخایر استراتژیک انباشتهشده
۶.۴. وضعیت اشتغال در دوران بازسازی
نکته قابل تأمل آنکه مدیران ارشد صنعت فولاد ایران اعلام کردهاند «برنامهای برای تعدیل نیرو ندارند» و سعی در حفظ نیروی کار خواهند داشت . بااینحال، تضاد آشکاری میان این وعدهها و گزارشهای میدانی از کاهش شدید درآمد و خروج کارگران از مجتمع وجود دارد. واقعیت تلخ این است که بسیاری از مشاغل ازدسترفته در فولاد ممکن است هرگز بازنگردند.
۷. نتیجهگیری و جمعبندی
جنگ اخیر ایران و آمریکا و حملات متمرکز به صنعت فولاد ایران، یک «شوک اگزوژن» (برونزا) به یکی از حساسترین بخشهای اقتصاد ایران وارد کرده است. برآوردهای غیررسمی حاکی از آن است که جنگ به طور کلی منجر به از دست رفتن یک میلیون شغل مستقیم و غیرمستقیم و بیکاری ۲ میلیون نفر در سطح کشور شده است . سهم صنعت فولاد ایران در این آمار، با بیش از ۲۵ هزار بیکار مستقیم و دهها هزار بیکار غیرمستقیم، قابل توجه و تأسفبار است.کاهش شدید تولید، حجم فعالیت شرکتهای بازرگانی فعال در حوزه صادرات فولاد، کارگزاران گمرکی، شرکتهای بیمه و مؤسسات مالی مرتبط را به شدت کاهش داده است.حداقل ۴ سال زمان برای بازگشت به ظرفیت پیشجنگ پیشبینی میشود . در این فاصله، هزاران خانواده کارگری با فشارهای معیشتی شدید مواجهاند و بسیاری از متخصصان ماهر یا به صنایع دیگر مهاجرت کردهاند یا کشور را ترک گفتهاند.
بدین ترتیب، حمله به صنعت فولاد ایران نه تنها یک ضربه نظامی، بلکه یک «ضربه به سرمایه انسانی و سرمایه اجتماعی» ایران محسوب میشود که پیامدهای آن تا سالها پس از پایان درگیریهای نظامی نیز باقی خواهد ماند.ما در این گزارش مشاغلی را به تفصیل بررسی کرده ایم – از کارگر خط تولید فولاد مبارکه گرفته تا راننده کامیونی که فولاد حمل میکرد و فروشنده دورهگردی که در شهرک فولاد اجناس میفروخت – همگی قربانیان بینامی هستند که جنگ به کام آنان تلخی نشاند.بازسازی این صنعت بدون بازسازی اشتغال و معیشت این افراد، ناقص و نافرجام خواهد ماند.
